Azərbaycan K (b) P MK katibi...

M.C. Bağırova

Sov. İKP-nin partiya tarixi arxivindən 1945-ci ildə Mərkəzi Komitəinin təsir vasitələrindən istifadə edərək, Ermənistanın Dağlıq Qarabağı öz tərkibinə daxil etmək cəhdlərini əks etdirən sənədləri oxucuların diqqətinə çatdırırıq.

 

 

«Qarabağ» sülh çağırışı layihəsinin İşçi qrupu uzun illərdən bəri apardıqları tədqiqatın nəticəsində bu qənaətə gəlib ki, Dağlıq Qarabağ etnik zəmində deyil, ərazi iddiası zəminidə baş vermiş münaqişədir. Bu amilin nəzərə alınmaması nəticə etibarı ilə münaqişəyə yanlış münasibətin yaranmasına gətirib çıxarıb, bu da öz növbəsində belə bir fikir formalaşdırıb ki, Dağılq Qarabağ erməniləri ilə azərbaycanıların bir yerdə yaşaması mümkün deyil. Əslindlə isə Dağlıq Qarabağ erməniləri ilə azərbaycanlılar arasında etnik zəmində qarşıdurma movcud olmadığından, adi məntiqə görə, onların bir yerdə yaşamasında da ciddi problemlər olmamalıdır və tarixən də olmayıb.
Heç şübhəsiz arada böyük qanlar tökülüb. Bəraəti mümkün olmayan cinayətlər baş verib. Adamlar bir - birindən yz döndəriblər. Amma yenə də son nəticədə ermənilərlə azərbaycanlılar çox asanlıqla qaynayb qarşıblar, qız verib, qız alıblar, qohumluq əlaqələri qurublar.
Ermənilərlə azərbaycanılar arasında düşmənçilik toxumu səpənlər bunu çox yaxşı anlayırlar. Ona görə də onlar indi var qüvvələri ilə münaqişəni etnik zəminə keçirməyə çalışırlar. Amma hələ ki, heç nə alınmır. Dağlıq Qarabağ ermənidləri ilə azərbaycanlılar münaqişə zonasından qıraqda bir - biri ilə sıx əlaqə saxlayır, öz məişət qayğılarını birgə həll edir, xeyir - şərlərini birlikdə yola verirlər.
Bu da təsadüfi deyil. Əslində bütün Qafqaz xalqları kimi, ermənilərlə azərbaycanlılar da eyni mədəni köklərdən gələn xalqlardır. Hər iki xalq arasında təkcə qonşuluq deyil, həm də milli, dini, mədəni əlaqələrin olduğunu müzakirə mövzusnua çevirmək heç də çətin məsələ deyil. Amma bunun üçün mühit lazımdır.
Elə bilirəm, nə qədər ki, münaqişənin həlli ilə məhğul olan bütün qurumlar - istər byenələxalq, isətər siyasi, eləcə də qeyri - hökumət təşkilatı - münaqişənin hansı zəmində baş verdiyini aydınlaşdıra bilməyibəlr, belə bir mühiti yaratmaq mümkün olmayacaq.
Biz öz mövqeyimizin ədalətli olduğuna inandığımızdan Dağlıq Qarabağ ətrafında baş verən tarixi faktları «Qarabağ» sülh çağırışı» saytında oxucularla birlikdə nəzərdən keçirmək qərarına gəlmişik.
Belə faktlardan biri də 1945-ci ildə «DQMV-nin Ermənistanın tərkibinə verilməsi xahişi ilə Moskvaya - MK-ya müraciət etmiş Ermənistanın o vaxtkı rəhbərinin müraciəti, həmin müraciətlə əlaqədar Malenkovun məktubu və məktuba Azərbaycan K (b) P MK - nin katibi M. C. Bağırovun cavabı» dır.
Sənəd azeri.ru saytından götürülüb.

Rasət PİRİSOYU
(yazıçı - publisit, layihənin koordinatoru)


Azərbaycan K (b) P MK katibi yoldaş M.C. Bağırova

Ermənistan K (b) P MK katibi Arutyunov yol. ÜK (b) P MK-nın müzakirəsinə indi Azərbaycan SSR tərkibinə daxil olan Dağlıq Qarabağ vilayətinin Ermənistanın tərkibinə daxil edilməsi barədə təklif vermişdir.

Bu məsələ ilə əlaqədar yoldaş Arutyunov öz məktubunda yazır: «Ermənistanla həmsərhəd olan Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayəti 1923-cü ildən Azərbaycan SSR-in tərkibindədir. Bu vilayətin əhalisi əsasən ermənilərdən ibarətdir. 153 min əhalidən 137 mini Ermənistanın dağlıq hissəsi ilə eynidir. Dağlıq Qarabağın Ermənistanın tərkibinə daxil edilməsi onun inkişafına kömək edər və təsərrüfata rəhbərliyi yaxşılaşdırardı. Əhaliyə mədəni-kütləvi və siyasi xidmət göstərilməsi Ermənistanın respublika orqanlarının rəhbərliyi ilə daha da güclənərdi.

Dağlıq Qarabağ vilayətinin Ermənistana daxil edilməsi yerli əhaliyə ali təhsilini Ermənistanın ali məktəblərində ana dilində davam etdirmək imkanı verərdi. Digər tərəfdən, Ermənistan SSR-in Dağlıq Qarabağdan olan ixtisalı kadrlar almaq imkanı olardı.

Bütün bunlardan çıxış edərək və Dağlıq Qarabağ əhalisinin arzusunu nəzərə alaraq, Ermənnistan Mərkəzi Komitəsi və Xalq Komissarları Soveti Azərbaycan SSR Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətinin Qarabağ vilayəti şəklində Ermənistan SSR-in tərkibinə daxil edilməsi haqqında məsələni ÜK(b) P MK-nın və İttifaq hökumətinin müzakirəsinə təklif edir.

Bu məsələnin müsbət həll ediləcəyi təqdirdə Ermənistan MK və Xalq Komissarları Soveti Qarabağın keçmiş mərkəzi kimi sovet hakimiyyəti qurulandan qabaq dağıdılmış Şuşa şəhərinin bərpası təklifi ilə hökumət qarşısında məsələ qaldıracaq».

Ermənistan K(b) P MK-nın təklifi barədə fikrinizi bildirin.

ÜK (b) P MK katibi
Malenkov.

HP 17
ÜK (b) P MK-də … baxılmasını xahiş edirik.

Yoldaş Malenkova

Ermənistan K (b) P MK katibi yol. Arutynovun Azərbaycan SSR Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətinin Ermənistan SSR-in tərkibinə daxil edilməsi barədə təklifi ilə əlaqədar teleqramınıza cavab olaraq bildirirəm:

Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətinin ərazisi qədim zamanlardan mərkəzi 1747-ci ildən Pənah xan Qarabağlı tərəfindən qala kimi tikdirilmiş Pənahabad şəhəri olan Qarabağ xanlığının tərkibinə daxil olmuşdur.

1826-ci ildə Qarabağ çar Rusiyasına birləşdirildi. Nəticədə indiki Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətinin ərazisi Elizavetpol quberniyasının Şuşa, Cavanşir, Qaryagin və Qubadlı uyezdlərinin tərkibinə daxil edildi. Azərbaycanda müsavatçıların və Ermənistanda daşnakların ağalıq etdiyi 1918-1920-ci illərdə bütün Qarabağ ərazisində müsavat hakimiyyəti tərəfindən mərkəzi Şuşa (keçmiş Pənahabad) şəhəri olan Qarabağ general-qubernatorluğu yaradılmışdır.

Müsavatçilar və daşnaklar tərəfindən təşkil edilmiş millətlərarası qırğın nəticəsində Azərbaycanın və Ermənistanın bir çox digər şəhərləri kimi Şuşa da dağıdılmış və xarabazarlığa çevrilmişdi.

1920-ci ildə Azərbaycanda Sovet hakimiyyəti qurulandan sonra ilk vaxtlarda bütün Qarabağın təsərrüfat-siyasi həyatına rəhbərlik vahid Vilayət inqlab komitəsi tərəfindən həyata keçirilirdi.

1923-cü ildə Qarabağın daha çox ermənilər yaşayan dağlıq hissəsinin Ermənistan SSR-ə birləşdirilməsi barədə məsələ qaldırıldı. Lakin bu ərazinin Ermmənistan SSR-lə ümumi sərhəddi olmadığına və ondan istisnasız olaraq azərbaycanlar yaşayan Qubadlı, Laçın, Kəlbəcər və Dəstafür rayonları ilə ayrıldığına görə partiya orqanlarının göstərişi əsasında, Azərbaycan Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin 7 iyul 1923-cü tarixli dekreti ilə mərkəzi balaca bir yer olan Xankəndi, indiki Stepanakerd şəhəri olmaqla Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayəti yaradıldı.

Beləliklə, Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayəti Ermənistan SSR-ə heç vaxt daxil olmamış və daxil deyildir.

Azərbaycanda Sovet Hakimiyyəti Dövründə Dağlıq Qarabağda vilayətin təsərrüfat-siyasi və mədəni inkişafı üzrə böyük iş görülmüşdür. Bunun parlaq nümunalərindən bir DQMV-nin mərkəzi - atılmış və dagıdılmış kənddən Azərbaycanın gözəl, abad və mədəni şəhərinə çevrilmiş Stepanakert şəhəridir.

Azərbaycan SSR-in bütün ali təhsil müəssisələri və texnikumlarında təhsil alan 20,5 faiz erməni tələbələrini əksəriyyəti Dağlıq Qarabağ vilayətindəndir.

Dağlıq Qarabağdan olan bir çox yoldaşlar respublikada rəhbər partiya, Sovet, təsərrüfat orqanlarında çalışırlar: Azərbaycan MK və BK (b) katiblərinin müavinləri, Xalq Komissarları, Xalq Komissarlarının müavinləri və s. və i.

Buna baxmayaraq, biz Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətinin Ermənistan SSR-nin tərkibinə daxil edilməsinə etiraz etmirik, ancaq Şuşa rayonunun Ermənistan SSR-ə verilməsinə razı deyilik, baxmayarq ki, Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətinə daxildir, lakin indiyə gədər də əhalisi əsasən azərbaycanlılardır.

Şuşa şəhəri əsası qoyulan vaxtdan bəri nəyinki Qarabağın inzibati-siyasi və mədəni mərkəzinə çevrilmiş, eyni zamanda Azərbaycan xalqının öz müstəqilliyi uğrunda fars işgalçılarına qarşı mübarizəsində müstəsna rol oynamışdır. Qaniçən işgalçilardan biri, Zaqafqaziya xalqlarının cəlladı, fars şahı Ağa Məhəmməd Şah Qacar azərbaycanlılar tərəfindən Şuşada öldürülmüşdür.

Azərbaycan xalqının zəngin musiqi mədəniyyəti bu şəhərdə formalaşmış, İbrahim xan, Vaqif, Natəvan və başqaları kimi qörkəmli siyasət və mədəniyyət xadimlərinin adları onunla bağlıdır.

Eyni zamanda ÜK (b) P MK-nın nəzərinə çatdırılmasını zəruri hesab edirik ki, DQMV-nin Ermənistan SSR-in tərkibinə daxil edilməsi barədə məsələyə baxılarkən həm də Ermənistan SSR-in Azərbaycan Respublikası ilə həmsərhəd olan və əsasən azərbaycanlıların yaşadığı Əzizbəyov, Vedi və Qarabağdar rayonlarının da Azərbaycan SSR-in tərkibinə daxil edilməsi məsələsinə də baxılmalıdır. Bu rayonların mədəni və iqtisadi cəhətdən həddən artıq geridə qalmasını nəzərə alsaq, onların Azərbaycana verilməsi əhaliyə maddi-məişət və mədəni- siyasi xidməti yaxşılaşdırardı.

Yuxarıda göstərilənlərdən başqa ÜK(b)P Mk-dan aşağıdakı məsələlərə də xahiş edirik:

Gürcüstandan olan yoldaşlar Azərbaycan SSR-in Balakən, Zaqatala və Qax rayonlarının Gürcüstan SSR-in tərkibinə daxil edilməsi barədə məsələ qaldırırlar.

Baxmayarq ki, həmin rayonların ümumi sayı 79 min nəfər olan əhalisindən yalnız 9 mini gürcü-ingiloyldu, biz bu məsələyə baxılmasının əleyihinə deyilik, amma bir şərtlə ki, eyni zamanda Gürcüstan SSR-in demək olar ki, tamamilə azərbaycanlılar yaşayan və bilavasitə Azərbaycan SSR-ə bitişik olan Borçalı rayonunun da Azərbaycan SSR-in tərkibinə daxil edilməsi məsələsinə də baxılsın.

Və nəhayət, biz xahiş edirik ki, keçmişdə Azərbaycanın bir hissəsi və Bakı quberniyasının tərkibinə daxil olan, indi Dağıstan SSR-in Azərbaycan SSR-ə bitişik Dərbən və Qasımkənd rayonlarının ərazisinin də Azərbaycan SSR-in tərkibinə daxil edilməsi məsələsi də müzakirə edilsin. Bu rayonların əhalisi əsasən azərbaycanlılardan ibarətdir və ilin çox hissəsini Azərbaycan ərazisində keçirirlər.

Qaldırılan bütün məsələlər üzrə təkliflərin hazırlanması üçün tərkibinə maraqlı respublikaların hər birindən nümayəndələrin daxil oldugu ÜK(b)P MK-nın komissiyasının yaradılmasını məqsədəuyğun hesab edirik.

Azərbaycan K(b) P MK katibi
M.C.Bağırov

10 dekabr 1945-ci il
№330

Materialı «AzerRos»qəzetinin
oktyabr sayından götürərək
Abdul Hüseynov hazılamışdır.

F.№1. op, № 169. iş № 249
Moskvada 18 - 1945

Mənbə: http://karabakh.info.az/articles/71/1/  (sayt) 

Münaqişəsinin hüquqi aspektləri
Avropa Şurası
Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin hüquqi aspektləri*
1. Ermənistanın arqumentləri
2. Azərbaycanın arqumentləri
2.1. Dağlıq Qarabağ Azərbaycan və Ermənistanın Millətlər Cəmiyyətinə qəbulu məsələsinə baxılması kontekstində
2.2. Dağlıq Qarabağ Azərbaycan SSR tərkibində
2.3. Azərbaycan Respublikasının dövlət müstəqilliyinin bərpası kontekstində ərazi və sərhədlərə münasibətdə hüquqi varislik
Yekun
1. Ermənistanın arqumentləri
Rəsmi Yerevan nümayəndələri Ermənistanın Azərbaycana qarşı ərazi iddialarına haqq qazandırmaq məqsədilə, tez-tez Dağlıq Qarabağın heç bir zaman müstəqil Azərbaycanın tərkib hissəsi olmaması barədə tezislə çıxış edirlər. Bu iddiaların əsasında aşağıdakı arqumentlər dayanır:
Birinci, müstəqil Azərbaycan Sovet İtifaqının tərkibinə daxil olanda Qarabağ onun yurisdiksiyasında deyildi və bu faktı Azərbaycanın Cənubi Qafqazın şərq hissəsinin ermənilərlə məskunlaşmış ərazilərinə, əsas etibarilə Dağlıq Qarabağa iddia etməsi, eləcə də özününkü hesab etdiyi ərazi üzərində təsirli dövlət nəzarətini həyata keçirə bilməməsi və sərhədlərinin legitimliyini əsaslandırmağa qadir olmaması səbəbindən Millətlər Cəmiyyətinin Azərbaycanı tanımaqdan imtina etməsi barədə qəbul etdiyi qərar da təsdiqləyir.
İkinci, 1991-ci ildə SSRİ-nin parçalanması prosesi çərçivəsində Dağlıq Qarabağın Azərbaycandan qanuni əsaslarla ayrılması və "Dağlıq Qarabağ Respublikası"nın yaradılması. Bu zaman "Müttəfiq respublikanın SSRİ-dən çıxması ilə əlaqədar məsələlərin həlli qaydası haqqında" 3 aprel 1990-cı il tarixli SSRİ Qanunu xüsusi olaraq vurğulanır. Sonuncuya əsasən, müttəfiq respublikalar tərəfindən Qanunla nəzərdə tutulmuş SSRİ tərkibindən çıxmaq proseduru həyata keçirilərkən muxtar qurumlar SSR İttifaqında və tərkibindən çıxan müttəfiq respublikada qalmaq məsələsini müstəqil həll etmək, habelə öz dövlət-hüquqi statusu məsələsini qaldırmaq hüququ əldə edirdi.
Üçüncü, Azərbaycanın sovet dövrünün hüquqi varisliyindən imtina etməsi və bununla da, həmin dövrün sərhədlərinə iddia etmək əsasından məhrum olması(2).
2. Azərbaycanın arqumentləri

2.1. Dağlıq Qarabağ Azərbaycan və Ermənistanın Millətlər Cəmiyyətinə qəbulu məsələsinə baxılması kontekstində
Britaniya qoşunlarının 1918-ci ildə Bakıya daxil olmasından sonra, Müttəfiq Dövlətləri təmsil edən general V.Tomson qonşu Zəngəzur qəzası ilə birlikdə Dağlıq Qarabağın Azərbaycanın idarəsi altında olmasını tanıdı. O, Azərbaycan hökuməti tərəfindən Xosrov Sultanovun bu iki regionun da daxil olduğu Qarabağ general-qubernatorluğuna qubernator təyin edilməsini də təsdiqlədi. 1919-cu ildə Dağlıq Qarabağın erməni assambleyası rəsmi olaraq Azərbaycan hakimiyyətini tanıdı.(3)
1918-1920-ci illərdə Azərbaycan Respublikasının bir sıra ölkələrlə diplomatik münasibətləri var idi. Onlardan bəziləri ilə qarşılıqlı münasibətlərin prinsiplərinə dair müqavilələr imzalanmış, on altı dövlət isə Bakıda öz nümayəndəliyini açmışdı.
12 yanvar 1920-ci il tarixində Paris Sülh Konfransında Müttəfiq Dövlətlərin Ali Şurası Azərbaycanın müstəqilliyini de-fakto tanıdı.
1 noyabr 1920-ci il tarixində Azərbaycan nümayəndə heyətinin başçısı Millətlər Cəmiyyətinin Baş katibinə məktubla müraciət edərək, Azərbaycan Respublikasının Təşkilata üzv qəbul edilməsi ilə bağlı ərizəsinin Cəmiyyətin Assambleyasına təqdim edilməsini xahiş etmişdir.
Baş katib 24 noyabr 1920-ci il tarixli Memorandumunda Paris Sülh Konfransındakı Azərbaycan nümayəndə heyətinə mandatın Bakıda 1920-ci ilin aprel ayına kimi hakimiyyətdə olmuş hökumət tərəfindən verildiyini qeyd etmişdir. Bununla belə, Memorandumda Azərbaycan nümayəndə heyətinin müraciət etdiyi (1 noyabr 1920-ci il) və Memorandumun dərc olundugu tarixdə (24 noyabr 1920-ci il) Azərbaycan nümayəndə heyətinə mandat vermiş Azərbaycan Respublikası hökumətinin artıq 1920-ci ilin aprel ayından de-fakto hakimiyyətdə olmamasına xüsusi diqqət yetirilir. Daha sonra memorandumda bu hökumətin ölkənin bütün ərazisinə nəzarət etmədiyi göstərilirdi. (4)
Bu konteksdə, qeyd olunan Millətlər Cəmiyyəti Baş katibinin Memorandumunun ən mühüm hissəsi "Hüquqi mülahizələr" fəslidir. Həmin fəsildə dövlətlərin tamamilə özünüidarəedən olması tələbi də daxil olmaqla, Təşkilata yeni üzvlərin qəbul edilməsi ilə bağlı Millətlər Cəmiyyəti Nizamnaməsinin 1-ci maddəsində təsbit edilmiş şərtlər xatırladılır.(5)
Millətlər Cəmiyyətinin müvafiq sənədləri erməni tərəfinin Millətlər Cəmiyyətinin Azərbaycanı üzvlüyə qəbul etməməsini onun Azərbaycanın Dağlıq Qarabağ üzərində hakimiyyətini tanımaması və guya ermənilərlə məskunlaşmış ərazilərə iddia etməsilə əlaqələndirməsi fikrini tamamilə təkzib edir. Aydındır ki, ərazisinin mühüm bir hissəsi ərizəsi Millətlər Cəmiyyətində baxıldığı bir dövrdə işğal altında olan, ərizəni təqdim edən hökuməti isə devrilmiş olan bir dövlət Millətlər Cəmiyyəti Nizamnaməsinin 1-ci maddəsinin tələblərinə əsasən, tam özünüidarəetmə qabiliyyətinə malik subyekt kimi nəzərdən keçirilə bilməzdi. Məhz bu şərtlər Azərbaycanın Millətlər Cəmiyyətinə üzv qəbul edilməsinə mane oldu.
Eyni zamanda Millətlər Cəmiyyəti aydın və tanınmış sərhədlərə, status və konstitusiyaya, sabit hökumətə sahib olmadığı üçün Ermənistanın özünü dövlət kimi tanımırdı. Nəticədə, 16 dekabr 1920-ci il tarixində Ermənistanın Millətlər Cəmiyyətinə üzvlüyə qəbul edilməsi rədd edilmişdi. (6)
2.2. Dağlıq Qarabağ Azərbaycan SSR tərkibində
Müttəfiq Dövlətlərin Dağlıq Qarabağ üzərində Azərbaycanın hakimiyyətini tanıması ilə bağlı yuxarıda qeyd olunmuş faktlarla yanaşı, Sovet İttifaqı tərkibinə qatılarkən Qarabağın müstəqil Azərbaycanın yurisdiksiyası altında olmaması ilə bağlı tezis həmçinin Ermənistanın ərazi iddiları ilə əlaqədar olaraq bu məsələyə bir neçə dəfə baxmış RK(b)P MK Qafqaz Bürosunun qərarları ilə də təkzib edilmiş və özünün 5 iyul 1921-ci il tarixində keçirilmiş iclasında Dağlıq Qarabağın Azərbaycan SSR tərkibində saxlanılması barədə qərar vermişdir. Eyni zamanda Azərbaycan SSR-ə Dağlıq Qarabağa geniş muxtariyyət vermək təklif olunmuşdur. (7)
13 oktyabr 1921-ci il tarixində Qarsda RSFSR-in iştirakı ilə bir tərəfdən Ermənistan SSR, Azərbaycan SSR və Gürcüstan SSR, digər tərəfdən isə Türkiyə arasında Dostluq haqqında müqavilə imzalandı. Müqavilənin 5-ci maddəsi ilə Türkiyə, Ermənistan və Azərbaycan hökumətləri "...Naxçıvan vilayətinin Azərbaycanın himayəsi altında muxtar ərazi kimi yaradılması"na razı olduqlarını bildirdilər. (8)
13 dekabr 1922-ci il tarixində Zaqafqaziya Sosialist Federativ Sovet Respublikası (ZSFSR) yaradılmışdır. Onun Konstitusiyası Naxçıvan Respublikasının bir muxtar qurum kimi Azərbaycanın ayrılmaz tərkib hissəsi olması faktını bir daha təsdiqlədi. Bu konstitusiyaya görə, muxtar respublika və vilayətlərin (Abxaziya, Acarıstan və Cənubi Osetiya) vəziyyəti dəyişməz olaraq qalırdı.
Nə Qars Müqaviləsində, nə də ZSFSR Konstitusiyasında Qarabağın dağlıq hissəsi barədə hər hansı bir qeydə rast gəlinmirdi, çünki bu bölgə rəsmi olaraq Azərbaycanın ayrılmaz hissəsi kimi tanınırdı, o cümlədən Ermənistan SSR tərəfindən.(9)
SSRİ-nin ilk konstitusiyasının qəbul edildiyi gündən bir gün sonra, yəni 7 iyul 1923-cü il tarixində Azərbaycan SSR Mərkəzi İcraiyyə Komitəsi "Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətinin yaradılması haqqında" Fərman dərc etdirdi.
Dağlıq Qarabağın Azərbaycan SSR tərkibində muxtar vilayət kimi statusu 1936-cı və 1977-ci illər SSRİ Konstitusiyalarında təsbit edilmişdir. (10)
DQMV-nin hüquqi vəziyyəti SSRİ və Azərbaycan SSR Konstitusiyalarına müvafiq olaraq, 16 iyun 1981-ci il tarixində Azərbaycan SSR Ali Soveti tərəfindən qəbul olunmuş "Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayəti haqqında" Qanunla müəyyən edilirdi. (11)
SSRİ Konstitusiyasının 78-ci maddəsinə əsasən, müttəfiq respublikanın ərazisi onun razılığı olmadan dəyişdirilə bilməzdi. Müttəfiq respublikalar arasındakı sərhədlər yalnız müvafiq respublikaların qarşılıqlı razılığı əsasında və SSR İttifaqının təsdiqindən sonra dəyişdirilə bilərdi. (12) Bu müddəa Azərbaycan və Ermənistan Konstitusiyalarında da təsbit edilmişdi.
Keçən əsrin 80-ci illərinin sonlarında DQMV-nin Azərbaycan SSR-dən ayrılması və vilayətin Ermənistan SSR-ə birləşdirilməsi istiqamətində qanunazidd qərarların qəbulu ilə əlaqədar olaraq, SSRİ Ali Soveti və onun Rəyasət Heyəti Dağlıq Qarabağ böhranı nəticəsində yaranmış vəziyyəti bir neçə dəfə müzakirə etmişdir. Keçmiş SSR İttifaqı dövlət hakimiyyətinin ali orqanı tərəfindən qəbul olunmuş qərarlarda birmənalı olaraq sərhədlərin və Azərbaycan və Ermənistan SSR-in Konstitusiyaları ilə təsbit olunmuş milli-ərazi bölgüsünün dəyişdirilməsinin qeyri-mümkün olduğu etiraf olunurdu. (13)
Beləliklə, Dağlıq Qarabağın Azərbaycan SSR-dən Ermənistan SSR-in xeyrinə rəsmi olaraq 20 fevral 1988-ci il tarixindən başlamış ayrılması prosesi SSRİ Konstitusiyasının açıq-aşkar pozulması ilə müşayiət olunmuş və bununla da heç bir hüquqi nəticəsi olmamışdır.
Dağlıq Qarabağın ayrılmasına qanuni don geydirmək məqsədilə erməni tərəfinin 2 sentyabr 1991-ci ildə etdiyi növbəti cəhd dolayısıyla bu yanaşmanın doğruluğunu təsdiq edir. Əvvəlki bütün qərarlardan fərqli olaraq, həmin gün "Dağlıq Qarabağ Respublikası"nın elan olunması "Müttəfiq respublikanın SSRİ-dən çıxması ilə əlaqədar məsələlərin həlli qaydası haqqında" 3 aprel 1990-cı il tarixli SSRİ Qanunu ilə əsaslandırılırdı.(14)
Hər şeydən əvvəl qeyd olunmalıdır ki, bu Qanunun məqsədi SSRİ məkanında qarşılıqlı münasibətləri müttəfiq respublikaların SSRİ tərkibindən çıxacağı halda riayət etməli olduğu müəyyən prosedurun qurulması vasitəsilə tənzimləmək idi. Müttəfiq respublikanın SSRİ tərkibindən çıxması həmin respublika əhalisinin öz iradəsini referendum yolu ilə azad ifadə etməsi əsasında həyata keçirilə bilərdi ki, bu referendumun da keçirilməsi barədə qərar müttəfiq respublikanın Ali Soveti tərəfindən qəbul edilirdi.
Eyni zamanda bu Qanuna əsasən, tərkibində muxtar respublikalar, muxtar vilayətlər və muxtar mahallar olan müttəfiq respublikada referendum hər muxtariyyət üzrə ayrıca keçirilməli idi. Bu muxtariyyətlərin xalqlarına SSR İttifaqında və ya onun tərkibindən çıxan müttəfiq respublikada qalmaq məsələsini müstəqil həll etmək, habelə öz dövlət-hüquqi statusu məsələsini qaldırmaq hüququ verilirdi.
Qeyd etmək lazımdır ki, müttəfiq respublika yalnız mürəkkəb və çoxmərhələli proseduru keçdikdən və nəticədə SSRİ xalq deputatları Qurultayı müvafiq qərar qəbul edildikdən sonra SSRİ tərkibindən çıxmış hesab oluna bilərdi.
Lakin SSRİ-nin beynəlxalq hüququn subyekti kimi mövcudluğuna xitam verildiyi ana qədər qeyd olunan qanun tətbiq olunmadı və müvafiq olaraq, heç bir hüquqi nəticəsi də olmadı. Belə ki, heç bir müttəfiq respublika, o cümlədən Azərbaycan və Ermənistan, Qanunda nəzərdə tutulmuş İttifaqdan çıxmaq prosedurundan istifadə etmədi.
Azərbaycan Respublikası öz müstəqilliyini tam mənada əldə edənə və beynəlxalq ictimaiyyət tərəfindən tanınana qədər Azərbaycan SSR DQMV-nin 26 noyabr 1991-ci il tarixinədək mövcud olduğu ərazi Azərbaycanın tərkib hissəsi olaraq qalmaqda davam edirdi.
2.3. Azərbaycan Respublikasının dövlət müstəqilliyinin bərpası kontekstində ərazi və sərhədlərə münasibətdə hüquqi varislik
SSRİ-nin dağılmasından sonra uti possidetis juris beynəlxalq-hüquqi doktrinası yenicə müstəqillik əldə etmiş dövlətlərin sərhədlərinin beynəlxalq, regional və milli legitimləşdirilməsinin əsasını təşkil etdi.
Uti possidetis juris doktrinasına görə, Azərbaycan Respublikası öz müstəqilliyini əldə etdiyi andan etibarən hüdudlarına DQMV-nin də daxil olduğu keçmiş Azərbaycan SSR-in inzibati sərhədləri beynəlxalq sərhəd hesab olunur və beynəlxalq hüquq tərəfindən qorunur. Qeyd olunan fikir BMT Təhlükəsizlik Şurasının Dağlıq Qarabağ münaqişəsi ilə bağlı qəbul etdiyi məlum qətnamələrdə də öz əksini tapmışdır.(15)
1918-1920-ci illərdəki dövlət müstəqilliyinin bərpasını bəyan etməklə o dövrdə mövcud olmuş ADR-in hüquqi varisinə çevrilməsiylə Azərbaycanın guya sovet dövründəki sərhədlərə iddia etmək əsaslarından məhrum olması barədə erməni tərəfinin irəli sürdüyü tezisə gəldikdə isə, burada diqqət "Müqavilələrə münasibətdə dövlətlərin hüquqi varisliyi haqqında" Vyana Konvensiyasının 11-ci maddəsinə yönəldilməlidir. Belə ki, bu maddəyə əsasən, "dövlətlərin hüquqi varisliyi: a) müqavilə ilə müəyyən olunmuş sərhədlərə şamil edilmir ..." .(16) Başqa sözlə, bilavasitə SSRİ-nin onun tərəfindən bağlanmış beynəlxalq müqavilələrlə müəyyən edilmiş sərhədlərinə aid olmasına baxmayaraq, qeyd olunan müddəa özündə, faktiki olaraq, hüquqi varislikdən asılı olmayaraq, mövcud sərhədlərin olduğu kimi saxlanılmasına münasibətdə konseptual beynəlxalq-hüquqi yanaşmanı ehtiva edir. Bu isə o deməkdir ki, suverenliyin dəyişməsi daimi xarakter daşıyan sərhədləri sarsıtmağa qadir deyildir.(17)
Yekun
1. Azərbaycanın Millətlər Cəmiyyətinə üzvlüklə bağlı ərizəsinə baxılması məsələsinin işıqlandırılması zamanı rəsmi Yerevanın açiq-aydın yol verdiyi təhriflərə və eyni zamanda, Ermənistanın Millətlər Cəmiyyətinə ünvanladığı eyniməzmunlu ərizəyə sonuncunun cavabı barədə susmasına baxmayaraq, bu təşkilatın gəldiyi nəticələr dövlətlərin sonrakı dövrdə yaranmış ərazi çərçivələrinə yenidən baxılması üçün əsas hesab oluna bilməz. Əks təqdirdə, əgər erməni tərəfinin dəlilləri ilə razılaşsaq, onda Ermənistanın özünün beynəlxalq hüquq subyektliyi şübhə altına alına bilər.
2. SSRİ Konstitusiyasına əsasən, Dağlıq Qarabağ Azərbaycan SSR tərkibində muxtar vilayət idi. DQMV-nin hüquqi vəziyyəti SSRİ və Azərbaycan SSR Konstitusiyalarına müvafiq olaraq, 16 iyun 1981-ci il tarixində Azərbaycan SSR Ali Soveti tərəfindən qəbul edilmiş "Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayəti haqqında" Qanunla müəyyən edilirdi.
3. 2 sentyabr 1991-ci il tarixində "Dağlıq Qarabağ Respublikası"nın elan olunması SSRİ Konstitusiyasına zidd idi. Belə ki, həmin Konstitusiyaya görə, müttəfiq respublikanın ərazisi onun razılığı olmadan dəyişdirilə bilməzdi, müttəfiq respublikalar arasındakı sərhədlər isə yalnız müvafiq respublikaların qarşılıqlı razılığı əsasında və SSR Ittifaqının təsdiqindən sonra dəyişdirilə bilərdi. Məsələ ilə bağlı "Müttəfiq respublikanın SSRİ-dən çıxması ilə əlaqədar məsələlərin həlli qaydası haqqında" 3 aprel 1990-cı il tarixli SSRİ Qanununa istinad edilməsi əsassızdır. Belə ki, SSRİ tərkibindən çıxmanın rəsmiləşdirilməsi üçün bu qanunda nəzərdə tutulmuş məcburi mexanizm nə 2 sentyabr 1991-ci il tarixinə qədər, nə də ondan sonra Azərbaycan tərəfindən tətbiq edilməmişdir.
4. Muxtar Vilayət 26 noyabr 1991-ci il, yəni Azərbaycan Respublikası Ali Soveti tərəfindən onun ləğvi barədə Qanun qəbul edildiyi tarixədək mövcud olmuşdur.
5. Uti possidetis juris doktrinasına əsasən, Azərbaycan Respublikası müstəqillik əldə etdiyi andan etibarən, DQMV-nin də daxil olduğu Azərbaycan SSR-in keçmiş inzibati sərhədləri beynəlxalq sərhədlər sayılır və beynəlxalq hüquqla qorunur. Bununla əlaqədar qeyd etmək lazımdır ki, SSRİ-nin süqutu ilə suverenliyin dəyişdirilməsi və keçmiş müttəfiq respublikalar tərəfindən hüquq varisliyinin elan edilməsi onların müstəqillik əldə etdikləri ana qədər mövcud olan və daimi xarakter daşıyan sərhədlərini sarsıda bilməzdi.
* Tofiq Fuad oğlu Musayev, Esseks Universitetinin magistrı.
Ermənistanın mövqeyi barədə daha ətraflı bax: Ermənistan hökumətinin İqtisadi, sosial və mədəni hüquqlar haqqında beynəlxalq pakt və Vətəndaş və siyasi hüquqlar haqqında beynəlxalq pakt üzrə məruzələrində, BMT-nin E/1990/5/Add.36 və CCPR/C/92/Add.2 saylı sənədləri; "Legal aspects for the right to self-determination in the case of Nagorny Karabakh" adlı E/CN.4/2005/G/23 saylı BMT-nin sənədi; Dağlıq Qarabaı problemi üzrə parlament dinləmələrində Ermənistanın müdafiə naziri S.Sargisyanın çıxışı, 29-30 mart 2005-ci il, "REGNUM" informasiya agentliyi: www.regnum.ru/news/437271.html
Tadeusz Swietochowski, Russia and Azerbaijan: A Borderland in Transition (New York: Columbia University Press, 1995), pp. 75-76.
League of Nations. Memorandum by the Secretary General on the Application for the Admission of the Republic of Azerbaidjan to the League of Nations. Assembly Document 20/48/108, p. 2.
League of Nations. Assembly Document 20/48/108, p. 4. See also The Covenant of the League of Nations (1919), in Malcolm D.Evans (ed.), Blackstone's International Law Documents (Oxford: Oxford University Press, 6th ed., 2003), pp. 1-7, at p. 1, Article 1.
League of Nations. Annex 30 B. Future Status of Armenia. Memorandum agreed to by the Council of the Leagues of Nations, meeting in Paris on 11 April 1920. League of Nations Document 20/41/9, p. 27; Admission of new Members to the League of Nations. Armenia. Assembly Document 209, pp. 2-3; Assembly Document 251.
"İz protokola zasedaniə plenuma Kavböro ÜK RKP (b)" ot 5 iölə 1921 qoda. Sm. v K istorii obrazovaniə Naqorno-Karabaxskoy avtonomnoy oblasti Azerbaydjanskoy SSR. 1918-1925: Dokumentı i materialı (Baku: Azerneşr, 1989), s. 92.
Doqovor o drujbe mejdu Armənskoy SSR, Azerbaydjanskoy SSR i Qruzinskoy SSR, s odnoy storonı, i Turüiey - s druqoy, zaklöçennıy pri uçastii RSFSR v Karse, 13 oktəbrə 1921 qoda. Dokumentı vneşney politiki SSSR, tom IV (Moskva: Qospolitizdat, 1960), s. 423, statğə 5.
Pervıy Zakavkazskiy scezd Sovetov. İzdanie Zakraykoma RKP (Tiflis: Tipoqrafiə Voennoqo Komissariata, 1923), s. 144.
Konstituüiə SSSR (Moskva, 1936), s. 14, statğə 24; Konstituüiə SSSR (Moskva, 1977), s. 13-14, statğə 87.
Zakon Azerbaydjanskoy SSR "O Naqorno-Karabaxskoy avtonomnoy oblasti", 16 iönə 1981 qoda (Baku: Azerneşr, 1987), s. 3, statğə 3.
Konstituüiə SSSR (Moskva, 1977), s. 13.
Postanovlenie Prezidiuma Verxovnoqo Soveta SSSR "O merax, svəzannıx s obraheniəmi soöznıx respublik po povodu sobıtiy v Naqornom Karabaxe, v Azerbaydjanskoy i Armənskoy SSR", 23 marta 1988 qoda. Vedomosti Verxovnoqo Soveta SSSR, 1988, № 13, s. 27-28; Postanovlenie Prezidiuma Verxovnoqo Soveta SSSR "O reşeniəx Verxovnıx Sovetov Armənskoy SSR i Azerbaydjanskoy SSR po voprosu o Naqornom Karabaxe", 18 iölə 1988 qoda. Vedomosti Verxovnoqo Soveta SSSR, 1988, № 29, s. 20-21; Postanovlenie Prezidiuma Verxovnoqo Soveta SSSR "O nesootvetstvii Konstituüii SSSR aktov po Naqornomu Karabaxu, prinətıx Verxovnım Sovetom Armənskoy SSR 1 dekabrə 1989 qoda i 9 ənvarə 1990 qoda", 10 ənvarə 1990 qoda. Vedomosti Verxovnoqo Soveta SSSR, 1990, № 3, s. 38.
Zakon SSSR "O porədke reşeniə voprosov, svəzannıx s vıxodom soöznoy respubliki iz SSSR", 3 aprelə 1990 qoda. Vedomosti Verxovnoqo SSSR, 1990, № 15, s. 303-308.
BMT TŞ-nın 822 saylı 30 aprel 1993-cü il tarixli , 853 saylı 29 iyul 1993-cü il tarixli, 874 saylı 14 oktyabr 1993-cü il tarixli və 884 saylı 11 noyabr 1993-cü il tarixli Qətnamələri. BMT-nin internet saytı:www.un.org/Docs/scres/1993/scres93.htm
Vienna Convention on Succession of States in Respect of Treaties, 22 August 1978. For text see Evans (ed.), pp. 185-199, at p. 188.
Malcolm N. Shaw, "The Heritage of States: The Principle of Uti Possidetis Juris Today", 77 The British Yearbook of International Law 1996 (Oxford: Clarendon Press, 1977), pp. 75-154, at p. 90.